Oświetlenie LED w terrarium: ile światła potrzebują rośliny i jak je zmierzyć
Oświetlenie LED w terrarium tropikalnym ma dać roślinom tyle światła, ile dostają w swoim siedlisku, i ani trochę więcej tam, gdzie rosną gatunki cienia. Bez lampy rośliny z lasu deszczowego żyją w zbiorniku na resztkach światła z pokoju, a to dla nich za mało.
W skrócie
- Pełne słońce w południe daje około 2000 µmol światła na metr kwadratowy na sekundę. W runie lasu deszczowego w Kostaryce ponad 70% pomiarów nie przekraczało 10 µmol.
- Luksy i lumeny opisują światło tak, jak widzi je ludzkie oko. Dla roślin liczy się PPFD, czyli liczba fotonów z zakresu 400 do 700 nm docierających do liścia.
- Neoregelie i tillandsje potrzebują w terrarium najwięcej światła, selaginelle najmniej. Jedne i drugie da się zmieścić w jednym zbiorniku, jeśli ustawisz je na różnych wysokościach.
- Natężenie światła spada wraz z odległością od lampy, więc ta sama lampa w wysokim zbiorniku daje na dnie dużo mniej niż przy pokrywie.
- Na równiku dzień trwa przez cały rok około 12 godzin. Timer ustawiony na 12 godzin daje roślinom ten sam rytm w grudniu i w czerwcu.
- LED grzeje mniej niż żarówka, ale też oddaje ciepło. Dlatego lampa potrzebuje radiatora i nie powinna leżeć na samej pokrywie bez przewiewu.
Ile światła dostają rośliny w lesie deszczowym
Las deszczowy kojarzy się z bujną zielenią, więc łatwo założyć, że światła jest tam pod dostatkiem. Na dole lasu jest odwrotnie. Chazdon i Fetcher mierzyli w 1984 roku światło w nizinnym lesie deszczowym w Kostaryce: w runie ponad 70% dziesięciominutowych pomiarów wypadało poniżej 10 µmol na metr kwadratowy na sekundę. Na otwartej polanie obok przeważały wartości powyżej 500. Dla porównania, według materiałów Uniwersytetu Florydy pełne słońce w południe daje około 2000 µmol, a mocno zachmurzone niebo około 60.
W tym samym badaniu luka w koronach drzew o powierzchni 400 m² dostawała w ciągu dnia 20 do 25 razy więcej światła niż runo. Las deszczowy to więc nie jedno środowisko świetlne, tylko kilka pięter o bardzo różnych warunkach. Mech na dnie i bromelia przyczepiona wysoko do pnia mogą rosnąć kilka metrów od siebie i żyć w zupełnie innym świetle.
Dla terrarium wynika z tego prosta rzecz. Lampa nie ma udawać słońca nad polaną. Ma odtworzyć różnicę między górą a dołem zbiornika: jasno pod pokrywą, gdzie siedzą bromelie i tillandsje, i wyraźnie ciemniej przy podłożu, gdzie rosną selaginelle i mchy.
Jak mierzyć oświetlenie LED w terrarium: luksy kontra PPFD
Na pudełkach lamp najczęściej stoją waty, lumeny i kelwiny. Żadna z tych liczb nie mówi wprost, ile światła dostanie roślina.
Lumeny i luksy
Jeden luks to jeden lumen na metr kwadratowy. Lumen jest jednak jednostką zbudowaną na modelu czułości ludzkiego oka. Producent oświetlenia ogrodniczego Fluence pisze wprost, że lumeny, luksy i świecostopy nie nadają się do opisu światła dla roślin. Oko najsłabiej widzi czerwień i niebieski, a rośliny wykorzystują je w fotosyntezie bardzo dobrze. Dwie lampy z tym samym wynikiem na luksomierzu mogą więc dawać roślinom różną ilość użytecznego światła.
PPFD i DLI
Ogrodnicy zawodowi liczą światło inaczej. PAR to zakres fal od 400 do 700 nm, który napędza fotosyntezę. PPFD mówi, ile fotonów z tego zakresu pada w ciągu sekundy na metr kwadratowy, i podaje się je w µmol/m²/s. Z PPFD i czasu świecenia wylicza się DLI, czyli dzienną dawkę światła: PPFD razy liczba godzin razy 3600, podzielone przez milion. Lampa dająca 100 µmol na wysokości liści przez 12 godzin daje więc około 4,3 mola światła na dobę.
Specjaliści od oświetlenia ogrodniczego z Michigan State University zaznaczają przy tym, że sztywnych wymagań świetlnych dla roślin ozdobnych nie ma. Roślina przeżyje przy bardzo słabym świetle, tylko wyraźnie straci na wyglądzie. W terrarium oznacza to, że niedobór światła rzadko zabija, za to dobrze widać go na liściach.
Kelwiny
Liczba kelwinów opisuje odcień światła, a nie jego ilość. Lampa 6500 K świeci chłodną bielą zbliżoną do światła dziennego. Dla Ciebie to głównie kwestia tego, jak zbiornik wygląda w pokoju.
Zestaw Neoregelii Standard 1
Bromelie na górne piętro zbiornika. Im bliżej lampy, tym mocniejsze kolory.
Selaginella uncinata
Niski dywan na dno zbiornika, z dala od lampy, w rozproszonym świetle.
Które rośliny potrzebują dużo światła, a które cienia
Najprościej podzielić rośliny terrariowe na trzy grupy i od tego zacząć układanie zbiornika.
Dużo światła: tillandsje i neoregelie
Według poradnika North Carolina State University tillandsje potrzebują dużo światła, żeby zakwitnąć. W domu najsłoneczniejsze okno nie jest dla nich za jasne, a braki można uzupełnić lampą LED. W terrarium ich miejsce jest więc na górnych gałęziach, najbliżej lampy. Tam zawieś na przykład Tillandsię andreana albo Tillandsię funckiana, a nie przy podłożu.
Neoregelie pochodzą z Ameryki Południowej, między innymi z Brazylii, Peru i Wenezueli, i rosną jako epifity, czyli na innych roślinach. Ten sam poradnik NC State podaje, że blaknące kolory liści to skutek zbyt słabego światła, a ostre bezpośrednie słońce może je poparzyć. Środki rozet często czerwienieją przed kwitnieniem, więc nie każda zmiana koloru wynika z lampy. Jeśli jednak Neoregelia Baby Fireball po kilku tygodniach w zbiorniku robi się zielona, przesuń ją wyżej. Więcej o odmianach znajdziesz w artykule o neoregeliach do terrarium.
Światło rozproszone: selaginelle i mchy
Przy selaginellach działa odwrotna zasada. NC State pisze o Selaginella kraussiana, że wysoka wilgotność i światło rozproszone są dla niej koniecznością, a bezpośrednie słońce przypala liście. Dlatego selaginelle sadzi się na dole zbiornika, w cieniu korzeni i większych roślin. Pod tym względem terrarium dobrze odwzorowuje las: im niżej, tym ciemniej. Szczegóły hodowli opisaliśmy w artykule o selaginelli do terrarium i o mchach tropikalnych.
Środek zbiornika
Między tymi dwiema skrajnościami jest miejsce na pnącza, begonie i większość roślin, które polecamy na start. Jeśli dopiero zaczynasz, pomoże Ci zestawienie roślin do terrarium dla początkujących. Zasada praktyczna jest prosta: najpierw ustaw lampę, potem sadź rośliny. W odwrotnej kolejności roślina dostaje miejsce, w którym ładnie wygląda, a nie takie, w którym będzie miała dość światła.
Montaż oświetlenia LED w terrarium: wysokość, siatka i ciepło
Odległość od lampy
Natężenie światła spada wraz z odległością od źródła. Przy źródle punktowym obowiązuje prawo odwrotności kwadratu: dwa razy dalej oznacza cztery razy mniej światła. Listwa LED nie jest idealnym punktem, więc w praktyce spadek jest łagodniejszy, ale kierunek się nie zmienia. W wysokim zbiorniku, na przykład 45 x 45 x 60 cm, różnica między górną gałęzią a podłożem jest duża. To zaleta, bo właśnie ta różnica pozwala trzymać tillandsje i selaginelle w jednym terrarium.
Siatka w pokrywie
Większość terrariów ma w pokrywie siatkę wentylacyjną, a lampa leży na niej od zewnątrz. Siatka zatrzymuje część światła. Jeden z ogrodników zmierzył, że nowa siatka okienna zabierała około 25% światła, a zakurzona około 40%. Terrarium to nie okno, ale wniosek jest ten sam: siatkę nad lampą warto co jakiś czas przetrzeć. Jeśli zastanawiasz się, ile siatki zostawić dla przewiewu, zajrzyj do artykułu o wentylacji w terrarium.
Ciepło
LED świeci w jednym kierunku, a żarówka rozsyła światło i ciepło na wszystkie strony. Nie znaczy to jednak, że dioda jest zimna. Program ENERGY STAR zwraca uwagę, że lampy LED potrzebują radiatorów, które odprowadzają ciepło. Daj lampie trochę przewiewu i zmierz temperaturę pod pokrywą po kilku godzinach świecenia. Ciepło znad lampy wpływa też na wilgotność, o czym piszemy w artykule o wilgotności w terrarium tropikalnym.
Ile godzin ma świecić lampa
Na równiku dzień przez cały rok trwa około 12 godzin, z nadwyżką kilku minut. Dla roślin z lasów tropikalnych 12 godzin światła i 12 godzin ciemności to dobry punkt wyjścia.
Najwygodniej włączać lampę zwykłym timerem gniazdkowym. Ręczne włączanie zawsze w końcu zawodzi: zbiornik świeci całą noc albo zostaje ciemny przez cały weekend. Timer pomaga też jesienią. Dzień za oknem się skraca, a lampa na timerze daje roślinom stały rytm, niezależnie od tego, co dzieje się za oknem. Więcej o tym, jak jesień zmienia warunki w zbiorniku, przeczytasz w artykule o terrarium w sezonie grzewczym.
Jeśli trzymasz w terrarium zwierzęta, oświetlenie dla roślin to tylko część sprawy. Niektóre gady potrzebują osobnego źródła UVB, a to zależy od gatunku. Przykład znajdziesz w artykule o agamie brodatej.
Najczęstsze pytania
- Czy terrarium tropikalne może stać bez lampy, przy oknie?
- Rośliny cienia mogą przy oknie przeżyć, ale ilość światła zmienia się wtedy z porą roku i pogodą. Lampa na timerze daje każdego dnia tę samą dawkę światła i niezależność od pogody.
- Czy wystarczy mi aplikacja z luksomierzem w telefonie?
- Do porównania dwóch miejsc w tym samym zbiorniku pod tą samą lampą jest przydatna. Do porównywania różnych lamp już nie, bo luksy mierzą światło tak, jak widzi je oko, a nie tak, jak wykorzystuje je roślina.
- Dlaczego moja neoregelia straciła kolor?
- Najczęściej dostaje za mało światła. Przenieś ją wyżej, bliżej lampy, i obserwuj nowe liście. Pamiętaj też, że czerwony środek rozety może wiązać się z kwitnieniem, a nie z oświetleniem.
- Czy LED może poparzyć rośliny?
- Selaginelle źle znoszą bezpośrednie mocne światło, a liście tuż pod mocną lampą mogą się nagrzewać. Gatunki cienia trzymaj nisko i z dala od lampy, a najbliżej niej sadź tillandsje i bromelie.
- Czy lampa może świecić całą dobę?
- Nie ma takiej potrzeby. Na równiku dzień i noc trwają przez cały rok mniej więcej po 12 godzin. Całodobowe światło nie odtwarza żadnego ich naturalnego siedliska i niepotrzebnie grzeje zbiornik.
Podsumowanie
Dobre oświetlenie LED w terrarium nie polega na tym, żeby było jak najjaśniej. Chodzi o to, żeby było jasno na górze i ciemniej na dole, tak jak w lesie, z którego pochodzą rośliny. Ustaw lampę, włącz timer na 12 godzin, a potem rozmieść rośliny według tego, ile światła potrzebują: bromelie i tillandsje pod pokrywą, selaginelle przy podłożu.
Źródła: R. L. Chazdon, N. Fetcher, Photosynthetic light environments in a lowland tropical rain forest in Costa Rica, Journal of Ecology 1984; University of Florida IFAS, Light radiation; NC State Extension, Neoregelia; NC State Extension, Tillandsia; NC State Extension, Selaginella kraussiana; Fluence, About PAR, PPF and PPFD.
